Odpowiedzi na pytania o długi, upadłość i restrukturyzację

Upadłość konsumencka to postępowanie sądowe dla osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej i nie jest w stanie spłacać długów. Służy spłacie wierzycieli w takim zakresie, w jakim pozwala na to majątek i sytuacja dłużnika, oraz może prowadzić do umorzenia pozostałych zobowiązań.

Po ogłoszeniu upadłości syndyk zajmuje się majątkiem objętym postępowaniem. Jeżeli są podstawy do ustalenia planu spłaty, sąd określa, jaką część długów i przez jaki czas trzeba spłacać. Przy niezdolności do dokonywania spłat możliwe jest umorzenie zobowiązań bez planu, na warunkach określonych w ustawie.

Samo ogłoszenie upadłości nie umarza długów. Niektóre zobowiązania, w tym alimenty, nie mogą zostać umorzone także po zakończeniu postępowania.

Prawo upadłościowe, art. 2 ust. 2, 10–11, 173, 491¹, 491¹⁴–491¹⁶, 491²¹.

Wniosek o upadłość konsumencką można złożyć, gdy nie jest się już w stanie spłacać długów, których termin zapłaty minął. Taki stan nazywa się niewypłacalnością. Jeżeli opóźnienie w płatnościach przekracza trzy miesiące, prawo nakazuje domniemywać niewypłacalność. Nie oznacza to, że przed upływem tego czasu niewypłacalność nie może wystąpić.

Upadłość konsumencka dotyczy osób fizycznych, do których nie stosuje się przepisów o upadłości przedsiębiorców. Osoba prowadząca działalność gospodarczą podlega innym zasadom.

Prawo upadłościowe, art. 10–11, 491¹ ust. 1.

Szerzej: Pomoc w upadłości konsumenckiej.

Nie. Upadłość konsumencka jest możliwa również wtedy, gdy dług istnieje wobec tylko jednego wierzyciela, na przykład jednego banku.

Prawo upadłościowe, art. 491² ust. 2.

Nie. Jeżeli składasz wniosek o własną upadłość konsumencką, brak majątku nie jest powodem do jego oddalenia. Gdy nie ma z czego pokryć kosztów postępowania albo brakuje na nie pieniędzy, tymczasowo płaci za nie Skarb Państwa.

Inna zasada obowiązuje, gdy wniosek składa wyłącznie wierzyciel: wówczas brak majątku wystarczającego na koszty może prowadzić do oddalenia wniosku.

Prawo upadłościowe, art. 13, 491² ust. 1, 491⁷ ust. 1.

Nie, dopóki prowadzisz jednoosobową działalność gospodarczą, dotyczą Cię przepisy o upadłości przedsiębiorcy. Złożenie wniosku na formularzu przeznaczonym dla konsumentów nie pozwala ominąć tych zasad.

Prawo upadłościowe, art. 5, 491¹ ust. 1.

Tak. Długi powstałe podczas prowadzenia działalności mogą zostać umorzone w upadłości konsumenckiej. Samo zakończenie działalności ich jednak nie umarza.

Sąd sprawdza, czy w chwili rozpoznawania wniosku można zastosować przepisy o upadłości konsumenckiej, a następnie ocenia warunki oddłużenia. Niektóre zobowiązania, w tym alimenty, pozostają do zapłaty także po zakończeniu tego postępowania.

Prawo upadłościowe, art. 5, 491¹ ust. 1, 491¹⁴a, 491²¹.

Szerzej: Upadłość po zamknięciu działalności.

Samo to, że własnym postępowaniem doprowadziłeś do niewypłacalności, nie wyklucza ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Przyczyny zadłużenia mają jednak znaczenie przy ustalaniu planu spłaty i rozstrzyganiu o umorzeniu długów.

Jeżeli sąd stwierdzi umyślne działanie lub rażące niedbalstwo, ustali dłuższy plan spłaty. Celowe doprowadzenie do niewypłacalności może natomiast skutkować odmową oddłużenia. Ustawa pozwala na wyjątek, gdy przemawiają za nim względy słuszności lub humanitarne.

Prawo upadłościowe, art. 10–11, 491¹⁴a, 491¹⁵ ust. 1a.

Nie. Samo stwierdzenie rażącego niedbalstwa nie wyklucza umorzenia długów. Ma jednak wpływ na czas spłacania wierzycieli: jeżeli przez rażące niedbalstwo doszło do niewypłacalności albo do znacznego pogorszenia tego stanu, sąd ustala plan spłaty na okres od 3 do 7 lat.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁵ ust. 1a.

Tak. Jeżeli celowo doprowadzisz do niewypłacalności albo znacznie ją pogłębisz, sąd odmawia oddłużenia. Dotyczy to między innymi trwonienia majątku i celowego niepłacenia długów, których termin zapłaty już minął.

Sąd może odstąpić od odmowy ze względów słuszności lub humanitarnych. Samo ogłoszenie upadłości nie przesądza więc, że długi zostaną później umorzone.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁴a ust. 1.

Nie. Ogłoszenie upadłości rozpoczyna postępowanie, a o umorzeniu długów sąd rozstrzyga osobno. Jeżeli ustali plan spłaty, umorzenie pozostałych zobowiązań następuje po wykonaniu obowiązków wynikających z tego planu. Ustawa przewiduje też umorzenie bez planu spłaty, gdy spełnione są warunki dotyczące niezdolności do spłat.

Nie wszystkie długi mogą zostać umorzone. Wyłączenia obejmują między innymi alimenty i grzywny orzeczone przez sąd.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁴–491¹⁶, 491²¹.

Z dniem ogłoszenia upadłości egzekucja z majątku objętego postępowaniem upadłościowym zostaje zawieszona. Gdy postanowienie o upadłości stanie się prawomocne, egzekucja zostaje umorzona. Nie można też wszcząć nowej egzekucji z tego majątku.

Wyjątek dotyczy nieruchomości sprzedanej na licytacji. Jeżeli jeszcze przed ogłoszeniem upadłości sąd prawomocnie udzielił przybicia, czyli zatwierdził wynik licytacji, a nabywca zapłacił w terminie, sąd może przenieść na niego własność mimo zawieszenia egzekucji.

Prawo upadłościowe, art. 146 ust. 1 i 3.

Szerzej: Co ogłoszenie upadłości zmienia w egzekucji.

Nie. Część wynagrodzenia chroniona przed zajęciem pozostaje do Twojej dyspozycji. Nie wchodzi do masy upadłości, czyli majątku przeznaczonego na pokrycie kosztów postępowania i spłatę wierzycieli.

Przepisy chronią również część dochodu z uwzględnieniem osób pozostających na Twoim utrzymaniu. Jeżeli szczególne potrzeby Twoje lub tych osób uzasadniają inną kwotę, możesz wystąpić o jej ustalenie; taki wniosek może złożyć także syndyk.

Prawo upadłościowe, art. 63 ust. 1 pkt 2 i ust. 1a–1c.

Podstawowe wyposażenie mieszkania potrzebne Tobie i domownikom jest chronione przed sprzedażą. Dotyczy to między innymi łóżek, stołu, niezbędnej liczby krzeseł, lodówki i pralki. Chroniona jest też niezbędna odzież i pościel.

Ochrona wyposażenia nie obejmuje przedmiotów, których wartość znacznie przewyższa przeciętną wartość nowych rzeczy tego rodzaju. Nie oznacza więc, że każdy mebel lub sprzęt znajdujący się w mieszkaniu musi pozostać poza postępowaniem.

Prawo upadłościowe, art. 63 ust. 1 pkt 1; Kodeks postępowania cywilnego, art. 829 pkt 1 i 1¹.

Własne mieszkanie lub dom może zostać sprzedane przez syndyka. Zajmowanie nieruchomości na potrzeby mieszkaniowe samo w sobie nie chroni jej przed sprzedażą.

Jeżeli mieszkasz w sprzedawanej nieruchomości i potrzebujesz środków na mieszkanie dla siebie oraz osób na Twoim utrzymaniu, możesz wystąpić o wydzielenie pieniędzy z ceny sprzedaży. Kwota ta odpowiada kosztom najmu za okres od 12 do 24 miesięcy.

Prawo upadłościowe, art. 61–63, 311 ust. 1, 342a.

Szerzej: Mieszkanie w upadłości — trzy sytuacje.

Nie ma jednej kwoty obowiązującej w każdej sprawie. Podstawą jest przeciętny czynsz za najem mieszkania w tej samej lub sąsiedniej miejscowości, liczony za okres od 12 do 24 miesięcy.

Przy ustalaniu kwoty uwzględnia się potrzeby mieszkaniowe, liczbę osób na utrzymaniu, możliwości zarobkowe, cenę uzyskaną ze sprzedaży i opinię syndyka. Wydzielenie pieniędzy wymaga Twojego wniosku.

Prawo upadłościowe, art. 342a ust. 1–2.

Szerzej: Sprzedaż mieszkania i środki na najem.

Samochód należący do Ciebie co do zasady wchodzi do masy upadłości i może zostać sprzedany. Samo korzystanie z niego do dojazdów nie daje prawa do jego zachowania. Potrzebna jest podstawa prawna do wyłączenia samochodu z majątku przeznaczonego na spłatę wierzycieli.

Jeżeli samochód należy do innej osoby, nie jest Twoim majątkiem i podlega wyłączeniu z masy upadłości.

Prawo upadłościowe, art. 61–63, 70, 311 ust. 1.

Z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje rozdzielność majątkowa. Jeżeli wcześniej małżonkowie mieli majątek wspólny, wchodzi on do masy upadłości. Nie można wówczas podzielić go tak, aby część przypadła drugiemu małżonkowi poza postępowaniem.

Drugi małżonek może zgłosić wierzytelność odpowiadającą jego udziałowi w majątku wspólnym. Dochodzi wtedy zapłaty w postępowaniu upadłościowym.

Prawo upadłościowe, art. 124 ust. 1 i 3.

Nie. Majątek należący wyłącznie do drugiego małżonka nie wchodzi do masy upadłości tylko dlatego, że pozostaje on w małżeństwie z osobą upadłą.

Osobna ochrona obejmuje niektóre przedmioty z majątku wspólnego, które służą wyłącznie drugiemu małżonkowi do prowadzenia działalności gospodarczej lub zawodowej. Nie dotyczy ona przedmiotów nabytych do majątku wspólnego w ciągu dwóch lat przed złożeniem wniosku o upadłość.

Prawo upadłościowe, art. 61–62, 70, 124 ust. 5.

Umowna rozdzielność majątkowa jest skuteczna wobec masy upadłości tylko wtedy, gdy ustanowiono ją co najmniej dwa lata przed złożeniem wniosku o upadłość. Jeżeli umowę zawarto później, syndyk może traktować majątek tak, jakby rozdzielności nie ustanowiono.

Inne terminy i wyjątki dotyczą rozdzielności orzeczonej przez sąd oraz tej, która wynika z rozwodu, separacji lub ubezwłasnowolnienia. Nie stosuje się do nich automatycznie zasady dwóch lat.

Prawo upadłościowe, art. 125–126.

Darowizna nie zapewnia takiej ochrony. Jeżeli została dokonana w ciągu roku przed złożeniem wniosku o upadłość, jest bezskuteczna wobec masy upadłości. Oznacza to, że podarowany majątek trzeba przekazać syndykowi, a gdy nie jest to możliwe — zwrócić jego równowartość.

Także wcześniejsza darowizna może zostać zakwestionowana na podstawie przepisów chroniących wierzycieli przed wyzbywaniem się majątku przez dłużnika.

Prawo upadłościowe, art. 127 ust. 1, 131, 134.

Nie. Hipoteka jest zabezpieczeniem długu na nieruchomości. Sprzedaż nieruchomości w postępowaniu upadłościowym co do zasady powoduje wygaśnięcie hipoteki, a bank otrzymuje spłatę z ceny sprzedaży według zasad podziału tych środków.

Jeżeli uzyskana kwota nie pokryje całego kredytu, pozostały dług nie znika wraz z hipoteką. Może zostać umorzony dopiero w ramach oddłużenia.

Prawo upadłościowe, art. 313 ust. 2, 336 ust. 1, 491²¹.

Tak. Zaległości podatkowe i składkowe powstałe przed ogłoszeniem upadłości mogą zostać umorzone, jeżeli spełnione są warunki oddłużenia. Prawo nie wyłącza ich z umorzenia tylko dlatego, że wierzycielem jest ZUS lub urząd skarbowy.

Inaczej traktuje się między innymi grzywny orzeczone przez sąd. Nie podlega też umorzeniu dług celowo pominięty przez dłużnika, jeżeli wierzyciel nie uczestniczył w postępowaniu.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁴a, 491²¹.

Nie. Alimenty nie podlegają umorzeniu w upadłości konsumenckiej. Dotyczy to również zaległości powstałych przed ogłoszeniem upadłości.

Prawo upadłościowe, art. 491²¹ ust. 2.

Szerzej: Alimenty a upadłość konsumencka.

Nie. Grzywny orzeczone przez sąd oraz obowiązki naprawienia szkody i zadośćuczynienia za krzywdę nie podlegają umorzeniu. Wyłączenie obejmuje także nawiązki i świadczenia pieniężne orzeczone jako środek karny lub środek związany z poddaniem sprawcy próbie.

Nie można również umorzyć obowiązku naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem. Przy ocenie konkretnego długu trzeba więc ustalić, z jakiego orzeczenia i przepisu wynika obowiązek zapłaty.

Prawo upadłościowe, art. 491²¹ ust. 2.

Plan spłaty ustala się co do zasady na okres nie dłuższy niż 3 lata. Jeżeli sąd stwierdzi, że dłużnik umyślnie lub przez rażące niedbalstwo doprowadził do niewypłacalności albo znacznie ją pogłębił, plan trwa od 3 do 7 lat.

Przy spłacie w ramach planu co najmniej 70% objętych nim zobowiązań limit wynosi rok, a przy spłacie co najmniej 50% — dwa lata. Do czasu spłaty zalicza się także okres od upływu sześciu miesięcy od ogłoszenia upadłości do ustalenia planu, chyba że nie pozwoliłoby to pokryć w całości kosztów tymczasowo poniesionych przez Skarb Państwa.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁵ ust. 1 pkt 4 i ust. 1a–1d.

Szerzej: Długość planu spłaty wierzycieli.

Sąd ocenia, ile możesz zarabiać i ile potrzebujesz na konieczne utrzymanie swoje oraz osób pozostających na Twoim utrzymaniu, w tym na mieszkanie. Uwzględnia też wysokość pozostałych długów i to, ile wierzyciele już otrzymali.

Rata nie wynika więc z prostego podzielenia długu przez liczbę miesięcy. Znaczenie mają możliwości zarobkowe, a nie wyłącznie wysokość obecnej pensji.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁵ ust. 4.

Szerzej: Dochody a wysokość planu spłaty.

Tak. Jeżeli Twoja sytuacja osobista jednoznacznie wskazuje, że trwale nie jesteś zdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat, sąd umarza zobowiązania bez ustalania planu spłaty.

Nadal bada jednak podstawy do odmowy oddłużenia, między innymi celowe doprowadzenie do niewypłacalności. Odmowa nie następuje, jeżeli oddłużenie uzasadniają względy słuszności lub humanitarne.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁴a, 491¹⁶ ust. 1.

To rozwiązanie dla osoby, która nie może dokonywać żadnych spłat, ale jej niezdolność do płacenia nie jest trwała. Sąd warunkowo umarza długi bez ustalania rat.

Przez pięć lat od uprawomocnienia się postanowienia dłużnik lub wierzyciel może wystąpić o ustalenie planu spłaty. Jeżeli sąd stwierdzi, że dłużnik odzyskał zdolność do spłat, uchyla warunkowe umorzenie i ustala plan.

W tym czasie trzeba składać coroczne sprawozdania z sytuacji majątkowej i zawodowej. Bez zgody sądu nie wolno też dokonywać czynności dotyczących majątku, które mogłyby pogorszyć sytuację majątkową.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁶ ust. 2a–2h.

Możesz złożyć do sądu wniosek o zmianę planu spłaty. Sąd może zmienić obowiązki i przedłużyć okres spłat najwyżej o 18 miesięcy.

Jeżeli utrata możliwości spłaty jest trwała i wynika z przyczyn od Ciebie niezależnych, możesz wystąpić o uchylenie planu i umorzenie pozostałych zobowiązań. Samo zaprzestanie płacenia nie zmienia ustalonych przez sąd obowiązków.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁹ ust. 1–2.

Nie. Twoje oddłużenie nie zwalnia poręczyciela ani współdłużnika z ich odpowiedzialności wobec wierzyciela. Nie usuwa też zabezpieczeń ustanowionych na majątku innej osoby.

Umorzenie długu ma natomiast znaczenie w późniejszych rozliczeniach z Tobą: poręczyciel lub współdłużnik, który zapłacił wierzycielowi, nie może w ten sposób przywrócić Twojego umorzonego zobowiązania.

Prawo upadłościowe, art. 491¹⁵ ust. 5.

Nie. Umorzenie po wykonaniu planu spłaty dotyczy niespłaconych zobowiązań powstałych przed dniem ogłoszenia upadłości. Nowe długi zaciągnięte po tej dacie nie są objęte tym umorzeniem.

Prawo upadłościowe, art. 491²¹ ust. 1.